ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇରେ (Indian Railways) ଯାତ୍ରା କରିବା ପାଇଁ ଟିକେଟ୍ ବୁକିଂ କରିବା ସମୟରେ ଅନେକ ଥର ଆମକୁ ୱେଟିଂ ଲିଷ୍ଟ (Waiting List) ର ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିବେ ଯେ କେବେ କେବେ ୬୦ ରୁ ୭୦ ୱେଟିଂ ଥିବା ଟିକେଟ୍ ଖୁବ୍ କମ୍ ଦିନରେ କନଫର୍ମ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସମୟରେ ମାତ୍ର ୫ କିମ୍ବା ୧୦ ୱେଟିଂ ଥିବା ଟିକେଟ୍ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କନଫର୍ମ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ନେଇ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥାଏ। କେହି କେହି ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ପଛରେ ରେଳବାଇର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗାଣିତିକ ଫର୍ମୁଲା ବା ସିଷ୍ଟମ୍ କାମ କରିଥାଏ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ କେଉଁ ଆଧାରରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସିଟ୍ ଆବଣ୍ଟନ କରିଥାଏ।

ରେଳବାଇର ସିଟ୍ ଆବଣ୍ଟନ ପ୍ରଣାଳୀ

ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଟ୍ରେନରେ ଯେତିକି ସିଟ୍ ଥାଏ, ରେଳବାଇ ସେତିକି ଟିକେଟ୍ ବିକ୍ରି କରେ ଏବଂ ତା'ପରେ ୱେଟିଂ ଲିଷ୍ଟ ଦେଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କରେ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ରେଳବାଇର ସିଷ୍ଟମ୍ ଏପରି କାମ କରେ ନାହିଁ। ରେଳବାଇ କେବଳ ସମୁଦାୟ ସିଟ୍ ବିକ୍ରି କରେ ନାହିଁ ବରଂ ରୁଟ୍ (Route) ଆଧାରରେ ସିଟ୍ ବିକ୍ରି କରିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଦିଲ୍ଲୀରୁ ମୁମ୍ବାଇ ଯାଉଥିବା ଏକ ଟ୍ରେନର ସିଟ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଝିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଷ୍ଟେସନ୍ ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଗୋଟିଏ ଟ୍ରେନରେ କିଛି ଷ୍ଟେସନରୁ ଟିକେଟ୍ କନଫର୍ମ ମିଳିଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ଷ୍ଟେସନରୁ ଟିକେଟ୍ ୱେଟିଂ ଦେଖାଇଥାଏ।

ଟିକେଟ୍ କନଫର୍ମ ହେବାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର

ରେଳ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସିଟ୍ କୋଟା (Seat Quota) ସେମାନଙ୍କର ଷ୍ଟେସନ୍ ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ କେଉଁ ଷ୍ଟେସନରୁ ଟିକେଟ୍ ବୁକ୍ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଷ୍ଟେସନ ପାଇଁ କେତୋଟି ସିଟ୍ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି, ତାହା ଉପରେ ଟିକେଟ୍ କନଫର୍ମେସନ୍ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଆପଣଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଗନ୍ତବ୍ୟ ଷ୍ଟେସନ୍ (Destination Station), ସେହି ରୁଟରେ ଟ୍ରେନରେ ଥିବା ଉପଲବ୍ଧ ସିଟ୍, ଅନ୍ୟ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବୁକିଂ ସ୍ଥିତି, କୋଟା ଲିମିଟ୍ (Quota Limit) ଏବଂ କ୍ୟାନ୍ସଲେସନ୍ ପ୍ୟାଟର୍ଣ୍ଣ (Cancellation Pattern) କୁ ମଧ୍ୟ ହିସାବକୁ ନିଆଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ତର୍ଜମା କରିବା ପରେ ହିଁ ୱେଟିଂ ଟିକେଟ୍ କନଫର୍ମ ହୋଇଥାଏ।

ଗୋଟିଏ ସିଟର ଏକାଧିକ ବ୍ୟବହାର

ରେଳବାଇର ଏହି ସିଷ୍ଟମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଏ ଯେ ଗୋଟିଏ ସିଟ୍ କିପରି ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ କାମରେ ଆସିପାରିବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଜଣେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଜୟପୁର ପାଇଁ ଏକ ସିଟ୍ ମିଳିଲା, ତେବେ ସେହି ସମାନ ସିଟ୍ ଜୟପୁରରୁ ଆବୁ (Abu Road) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇପାରିବ। ପୁଣି ସେହି ସିଟ୍ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରଟରୁ ମୁମ୍ବାଇ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସମୟରେ ବଡ଼ ଧରଣର ୱେଟିଂ ଲିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ କ୍ଲିୟର୍ ବା କନଫର୍ମ ହୋଇଯାଏ, ଅଥଚ ଛୋଟ ରୁଟ୍ କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଟାରେ ଥିବା ଛୋଟ ୱେଟିଂ ଲିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଅଟକି ରହିଯାଏ।