କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଖାଉଟି ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରାଧିକରଣ (CCPA) ଅନଲାଇନ୍ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରୁଥିବା ୯ଟି ପ୍ରମୁଖ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଉପରେ କଡ଼ା କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ‘ଡାର୍କ ପ୍ୟାଟର୍ଣ୍ଣ’ (Dark Patterns) ବା ବିଭ୍ରାନ୍ତିକର ୟୁଜର୍ ଇଣ୍ଟରଫେସ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଠକୁଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ଏହି କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସମୁଦାୟ ୨୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ଜୋରିମାନା ଲଗାଯାଇଛି।

ରାଜ୍ୟସଭାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିବା କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଜେପ୍ଟୋ (Zepto), ବୁକ୍ ମାଇଁ ସୋ (BookMyShow), ଇଣ୍ଡିଗୋ (IndiGo), ଫିଜିକ୍ସ ୱାଲା (Physics Wallah), ଏବଂ ସ୍ପାଇସ୍ ଜେଟ୍ (SpiceJet) ଆଦି ବଡ଼ ବ୍ରାଣ୍ଡ୍ ସାମିଲ ଅଛନ୍ତି। ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଅଜାଣତରେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅତିରିକ୍ତ ଅର୍ଥ ଆଦାୟ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ଭଳି ଅଭିଯୋଗରେ ଏହି ଜୋରିମାନା ଲାଗୁ କରାଯାଇଛି।

ଜେପ୍ଟୋ ଏବଂ ବୁକ୍ ମାଇଁ ସୋ କାହିଁକି ଦଣ୍ଡିତ ହେଲେ?

ଅନଲାଇନ୍ ଗ୍ରୋସରୀ ଆପ୍ ଜେପ୍ଟୋ (Zepto) କୁ ସର୍ବାଧିକ ୭ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ଜୋରିମାନା କରାଯାଇଛି। ସିସିପିଏ (CCPA)ର ତଦନ୍ତରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଏହି ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ପ୍ରଥମେ ସାମଗ୍ରୀର ଦାମ୍ କମ୍ ଦେଖାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବିଲ୍ ପେମେଣ୍ଟ୍ ବେଳେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଅଜାଣତରେ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲିଂ ଚାର୍ଜ ଏବଂ ମେମ୍ବରସିପ୍ ଫି’ ଯୋଡ଼ି ଦେଉଥିଲା। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଡ୍ରିପ୍ ପ୍ରାଇସିଂ' (Drip pricing) ଏବଂ 'ବାସ୍କେଟ୍ ସ୍ନିକିଙ୍ଗ୍' (Basket sneaking) ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

ସେହିପରି ଅନଲାଇନ୍ ଟିକେଟ୍ ବୁକିଂ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ବୁକ୍ ମାଇଁ ସୋ (BookMyShow) ମଧ୍ୟ ନିଜର ଆପ୍‌ରେ 'ବାସ୍କେଟ୍ ସ୍ନିକିଙ୍ଗ୍' କରୁଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି। ପ୍ରତି ଟିକେଟ୍ ବୁକିଂରେ କମ୍ପାନୀ ନିଜର ଏକ ସମାଜସେବା ପାଣ୍ଠି BookASmile ପାଇଁ ଆପେ ଆପେ ୧ ଟଙ୍କା ସିଲେକ୍ଟ କରି ରଖୁଥିଲା। ଖାଉଟି ସୁରକ୍ଷା ବିଭାଗର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପରେ ତୁରନ୍ତ ଏହି ଡିଫଲ୍ଟ ଅପ୍ସନ୍‌କୁ ହଟାଇ ଦିଆଯାଇଛି।

ଇଣ୍ଡିଗୋ ଏବଂ ଫିଜିକ୍ସ ୱାଲା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ

ଦେଶର ପ୍ରମୁଖ ଏୟାରଲାଇନ୍ସ ଇଣ୍ଡିଗୋ (IndiGo) ଟିକେଟ୍ ବୁକିଂ ସମୟରେ 'କନଫର୍ମ ସେମିଂ' (Confirm shaming) ନୀତି ଅବଲମ୍ବନ କରୁଥିବାରୁ ତାଗିଦ୍‌ର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଗ୍ରାହକମାନେ ଟ୍ରାଭେଲ୍ ଇନ୍ସୁରାନ୍ସ ନେବାକୁ ମନା କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆପ୍‌ରେ "No I will take risk" (ନାଁ ମୁଁ ବିପଦ ନେବି) ଭଳି ଧମକପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଳ୍ପ ବାଛିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଇନ୍ସୁରାନ୍ସ କିଣିବେ ବୋଲି କମ୍ପାନୀ ଆଶା ରଖିଥିଲା। ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପରେ ଇଣ୍ଡିଗୋ ଏହି ଲେଖାକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଛି।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଜଣାଶୁଣା ଡିଜିଟାଲ୍ ଶିକ୍ଷା ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଫିଜିକ୍ସ ୱାଲା (Physics Wallah) ଉପରେ ୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ଜୋରିମାନା ଲଗାଯାଇଛି। ମାଗଣା ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଆଳରେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବେ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଏବଂ "PW Foundation" ପାଇଁ ଆପେ ଆପେ ୧୦ ଟଙ୍କା ଡୋନେସନ୍ ସିଲେକ୍ଟ କରି ରଖିବା ନେଇ ଏହି ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।

କ’ଣ ଏହି ‘ଡାର୍କ ପ୍ୟାଟର୍ଣ୍ଣ’?

‘ଡାର୍କ ପ୍ୟାଟର୍ଣ୍ଣ’ (Dark Patterns) ହେଉଛି ୱେବସାଇଟ୍ କିମ୍ବା ଆପ୍‌ଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟବହୃତ ଏକ ଠକେଇପୂର୍ଣ୍ଣ ଡିଜାଇନ୍, ଯାହା ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଥ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ବା କୌଣସି ଅନାବଶ୍ୟକ ବିକଳ୍ପ ବାଛିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ୨୦୨୩ ମସିହାରେ ସରକାର ୧୩ ପ୍ରକାରର ଡାର୍କ ପ୍ୟାଟର୍ଣ୍ଣ ଯଥା- ମିଥ୍ୟା ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି, ସବସ୍କ୍ରିପସନ୍ ଟ୍ରାପ୍, ବାସ୍କେଟ୍ ସ୍ନିକିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଡ୍ରିପ୍ ପ୍ରାଇସିଂ ଆଦିକୁ ବେଆଇନ ଘୋଷଣା କରି ଗାଇଡଲାଇନ୍ ଜାରି କରିଥିଲେ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଫାର୍ମାଇଜି (PharmEasy), ମ୍ୟାକାଫି (McAfee), ଫାଷ୍ଟକ୍ରାଏ (FirstCry) ଏବଂ ଅନୁଜ ଜିନ୍ଦଲ (Anuj Jindal) ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଅଛନ୍ତି। ସରକାର ରାଜ୍ୟସଭାରେ ଦେଇଥିବା ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିବା ଅଧିକାଂଶ କମ୍ପାନୀ ନିଜର ଜୋରିମାନା ପୈଠ କରିବା ସହ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ଲାଟଫର୍ମରୁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ହଟାଇ ଦେଇଛନ୍ତିା