ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପର୍ବପର୍ବାଣିର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ରଙ୍ଗର ପର୍ବ ହୋଲି ଅନ୍ୟତମ। ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ରଙ୍ଗ ଖେଳିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ପଛରେ ଅନେକ ପୌରାଣିକ ତଥା ସାମାଜିକ କାରଣ ରହିଛି। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ଏହି ଉତ୍ସବକୁ ସାରା ଦେଶରେ ବହୁ ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଧର୍ମର ବିଜୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ: ହିରଣ୍ୟକଶ୍ୟପ ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦ
ହୋଲି ପାଳନର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହେଉଛି ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତା ହିରଣ୍ୟକଶ୍ୟପଙ୍କ କାହାଣୀ। ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁସାରେ, ଅସୁର ରାଜା ହିରଣ୍ୟକଶ୍ୟପ ନିଜକୁ ଭଗବାନ ମାନୁଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଚାହୁଁଥିଲେ। ମାତ୍ର ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲେ। ଏଥିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ହିରଣ୍ୟକଶ୍ୟପ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ନିଜ ଭଉଣୀ ହୋଲିକାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ନେଇଥିଲେ। ହୋଲିକାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ଏଭଳି ବସ୍ତ୍ର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ପିନ୍ଧିଲେ ନିଆଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ହୋଲିକା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ କୋଳରେ ଧରି ନିଆଁରେ ବସିଥିଲେ, ମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରକ୍ଷା ପାଇଗଲେ ଏବଂ ହୋଲିକା ସେହି ନିଆଁରେ ଜଳି ପାଉଁଶ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଘଟଣାର ସ୍ମୃତିରେ ହୋଲି ପୂର୍ବ ରାତିରେ ହୋଲିକା ଦହନ କରାଯାଏ।
ଋତୁଭିତ୍ତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ହୋଲିକୁ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଆଗମନ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଶୀତ ଋତୁର ସମାପ୍ତି ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରକୃତି ନୂଆ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ସମୟରେ ଚାଷୀମାନେ ନୂଆ ଶସ୍ୟ ଅମଳ କରିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଏକ କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ପର୍ବ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭେଦଭାବ ଓ ତିକ୍ତତାକୁ ଦୂର କରି ଭାଇଚାରା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ରଙ୍ଗ ଲଗାଇ ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ଭୁଲି ବନ୍ଧୁତାର ହାତ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି।
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ରାଧାଙ୍କ ପ୍ରେମର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ହୋଲିକୁ ପାଳନ କରାଯାଏ। ବିଶେଷ କରି ମଥୁରା ଓ ବୃନ୍ଦାବନରେ ଏହି ପର୍ବର ଏକ ନିଆରା ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସାରାଂଶରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ହୋଲି ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ, ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ସତ୍ୟର ବିଜୟର ଏକ ମହାନ ପର୍ବ।