ଭାରତରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଭଳି ଏକ କଳୁଷିତ ପ୍ରଥା ଆମ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି। ଏହାପଛରେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ବାସ, ରୁଢ଼ିବାଦୀ ମାନସିକତା ସହିତ ସାମାଜିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା, ପାରିବାରିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟା ଭଳି ଅନେକ କାରଣ ରହିଛି। ସ୍ବାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବାଲ୍ୟବିବାହ ପ୍ରଥାକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ଆମ ଦେଶରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ହୋଇଛି, ଦଣ୍ଡବିଧାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ସରକାରଙ୍କ ସମେତ ବେସରକାରୀ ସଂଗଠନମାନେ ଏଥିପ୍ରତି ସତର୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଛନ୍ତି। ତଥାପି ଏହି କୁପ୍ରଥାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୋପ ହୋଇପାରିନାହିଁ।
ୟୁନିସେଫ୍ ଅନୁଯାୟୀ, ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ‘୧୮ ବର୍ଷ ବୟସ ପୂର୍ବରୁ ଝିଅ କିମ୍ୱା ପୁଅର ବିବାହ’ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହା ଉଭୟ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିବାହ ଏବଂ ଅନୌପଚାରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ୧୮ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ପିଲାମାନେ ଜଣେ ସାଥୀ ସହିତ ବିବାହିତ ପରି ରହନ୍ତି। ଭାରତରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ନିଷେଧ ଆଇନ – ୨୦୦୬ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ଶିଶୁକୁ ‘ଜଣକୁ ଏଭଳି ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇଛି, ଯଦି ପୁରୁଷ, ଏକୋଇଶ ବର୍ଷ ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଯଦି ମହିଳା, ଅଠର ବର୍ଷ ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି।’ ଆଇନ ମଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିଛି ଯେ ଆଇନଗତ ବୟସ ସୀମାଠାରୁ କମ୍ ପିଲାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା କୌଣସି ବିବାହ ଅମାନ୍ୟ ଅଟେ। ନାବାଳିକାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ଅନୁମତି ଦେବା କିମ୍ୱା ସଂଗଠିତ କରିବା କିମ୍ୱା ବୟସ୍କମାନଙ୍କ ସହିତ ନାବାଳିକାଙ୍କ ବିବାହ କରିବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହାସତ୍ତ୍ବେ ସାରା ଦେଶରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି। ରାଜସ୍ଥାନ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼, ବିହାର ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ମହିଳାଙ୍କ ବିବାହର ହାରାହାରି ବୟସ ଅଠର ବର୍ଷରୁ କମ୍। ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଅଧିକ ପ୍ରଚଳିତ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଭାରତରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହର ଗୁରୁତର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି। କାରଣ କିଶୋର କନିଆଁମାନଙ୍କର ପ୍ରଜନନ କ୍ଷମତା ଅଧିକ ଏବଂ ଏକାଧିକ ଅବାଞ୍ଛିତ ଗର୍ଭଧାରଣ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ। ଦେଶରେ ୫୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ଶିଶୁ ବିବାହ ମାମଲା ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଭଳି ଶୀର୍ଷରେ ଥିବା ୫ଟି ରାଜ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଚାରିଟି ରାଜ୍ୟରେ ବିହାର, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୨୩ ପ୍ରତିଶତ ଶିଶୁ ବିବାହ ମାମଲା ରହିଛି। ଜାତୀୟ ପରିବାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ, ବିଶ୍ୱର ୬୦ ନିୟୁତ ଶିଶୁ ବିବାହର ୪୦ ପ୍ରତିଶତ ଭାରତରେ ଘଟିଥାଏ। ଏନ୍ଏଫ୍ଏଚ୍ଏସ୍ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ବିହାର ଏବଂ ତ୍ରିପୁରା ଏହି ତାଲିକାରେ ଶୀର୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ୨୦-୨୪ ବର୍ଷ ବୟସର ୪୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ମହିଳା ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସ ପୂର୍ବରୁ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି। ଭାରତ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଏଭଳି ଏକ ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ ୨୩ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ବାଲ୍ୟବଧୂ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୧୫ ଲକ୍ଷ ଝିଅ ୧୮ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ବିବାହ କରନ୍ତି।
ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ସଂଗଠନ ୟୁନିସେଫ ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ଏହାର ରିପୋର୍ଟ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ‘ବିଶ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ’ରେ ଏହି ତଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ଏହି ରିପୋର୍ଟରେ ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ବିଶ୍ୱ ତୁଳନାରେ ଭାରତରେ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ବାଲ୍ୟବଧୂ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ଯେ ୨୦୨୫ ସୁଦ୍ଧା ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଏହି ମନ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଶେଷ କରିବା ସମ୍ଭବ କି? ନୋବେଲ ବିଜେତା କୈଳାସ ସତ୍ୟାର୍ଥୀ ୨୦୨୨ ମସିହାରେ ‘ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ମୁକ୍ତ ଭାରତ’ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ୨୦୩୦ ସୁଦ୍ଧା ଦେଶରୁ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ହଟାଇବା। ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଭାରତରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ମୁକ୍ତ ଅଭିଯାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ୨୦୨୫ ସୁଦ୍ଧା ଶିଶୁ ବିବାହକୁ ୨୩.୩ ପ୍ରତିଶତରୁ ୧୦ ପ୍ରତିଶତକୁ ହ୍ରାସ କରିବା। ତେବେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ଶୂନକୁ ଆଣିବା ସମ୍ଭବ କି? କୈଳାସ ସତ୍ୟାର୍ଥୀ ଶିଶୁ ଫାଉଣ୍ଡେସନର ରାଷ୍ଟ୍ର ମୁଖ୍ୟ ରବିକାନ୍ତ ବିବିସିକୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ଭବ। ସେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ଏକ ରୋଗ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିବାରୁ ଏହା ସମାଜରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇ ରହିଥିବାର କହିଛନ୍ତି। ତେବେ ଏହା ବିରୋଧରେ ଅନେକ ସଚେତନତା ଅଭିଯାନ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି ବର୍ତ୍ତମାନ ସରକାର ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ବିରୋଧରେ କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି।
ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ବାଲ୍ୟ ବିବାହର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ କ’ଣ? ଭାରତରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ପାଇଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ, ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଆଦର୍ଶ, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଧର୍ମ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ। ପିତାମାତା ଭାବନ୍ତି ଏହା ପାରିବାରିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ହ୍ରାସ କରିବ ଏବଂ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯିବ।
ଏହି ସବୁ ସମସ୍ୟା ଆମର ସାମାଜିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ଯାହା ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠାରେ ଲାଭ ଏବଂ କ୍ଷତି ହିସାବରେ ସବୁକିଛି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଶରୁ ପୁରୁଣା ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନଷ୍ଟ କରିବା ସପକ୍ଷରେ ନାହିଁ, ବରଂ ସମାଜରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଭାବନାକୁ ଜୀବିତ ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହେଉଛି। ଏପରି ଘଟଣା ଆମେ ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଦେଖୁଛୁ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ନାରୀମୁକ୍ତିର କଥା କୁହାଯାଉଛି, ଅନ୍ୟପଟରେ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ନାରୀ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଅତ୍ୟାଚାର ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼଼ିବାରେ ଲାଗିଛି। ଅର୍ଥାତ ଏହି ସବୁ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନତାର ୭୫ ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶେଷ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇପାରି ନାହୁଁ।
ବାସ୍ତବରେ ଏହିସବୁ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବିତ ରଖିବାରେ ହିଁ ରାଜନୈତିକ ଫାଇଦା ଅଛି। ବାରମ୍ୱାର ଆମେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଉଛୁ ଏବଂ କିଛି ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯିବା ପାଇଁ ଘୋଷଣା କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଡ଼ମ୍ୱର ଭାବେ ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ। ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ ସମାଜର ଚିନ୍ତା ନକାରାତ୍ମକ ରହିଛି। ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଏକ ମାନବିକ ଅଧିକାରର ଉଲ୍ଲଂଘନ। ଏହା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆଇନ ସତ୍ତ୍ବେ ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ରହିଆସିଛି। ସର୍ବଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଝିଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସ ପୂର୍ବରୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ବିବାହିତ କିମ୍ୱା ଅନୌପଚାରିକ ବିବାହ କରନ୍ତି। ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ପିଲାମାନଙ୍କର ଅଧିକାରକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଂସା ଏବଂ ଶୋଷଣର ଆଶଙ୍କା ଅଧିକ ରଖେ। ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଉଭୟ ଝିଅ ଏବଂ ପୁଅଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଝିଅମାନଙ୍କୁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ବାଲ୍ୟକାଳକୁ ଶେଷ କରିଥାଏ। ଏହା ପିଲାମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକାର ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ। ଏହି ପରିଣାମ କେବଳ ସିଧାସଳଖ ଝିଅକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଭାରତରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ୟୁନିସେଫର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାର ଜଟିଳ ପ୍ରକୃତିକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ତଥା ଗଠନମୂଳକ କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥାଏ।
ୟୁନିସେଫ୍ ଆମ ଦେଶରେ ଜାତୀୟସ୍ତରରୁ ଜିଲ୍ଲାସ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସରକାରୀ, ସହଭାଗୀ ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ସହ କାର୍ଯ୍ୟକରି ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ରୋକିବା ଏବଂ କିଶୋର ସଶକ୍ତୀକରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାର ‘ସ୍କେଲ୍ ଅପ୍ ରଣନୀତି’ ପୂରଣ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାଟି ହେଉଛି ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା, ଯାହା ରାଜନୀତି ସହିତ ଯୋଡ଼ିହୋଇ ରହିଛି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରହିଛି। ଏହି କାମଟି ସରକାରଙ୍କର। ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ଆମ ଜୀବନକାଳ ମଧ୍ୟରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହକୁ ରୋକିବା ନିମନ୍ତେ ଆମେ ପାଞ୍ଚଟି ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ। ଯଥା, ଲିଙ୍ଗଗତ ନିୟମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଝିଅମାନେ ପୁଅମାନଙ୍କଠାରୁ କମ୍ ବୋଲି ଧାରଣାକୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କରେ; ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ ଯେ ଝିଅମାନେ ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷା ପାଇପାରିବେ।
ଅସିତ ମହାନ୍ତି
ଯାଜପୁର, ମୋ: ୯୩୪୮୭୬୮୮୧୨