ଓଡ଼ିଶାର କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ 'ଦୋଳ ଯାତ୍ରା' ବା 'ଦୋଳ ମେଳଣ'ର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଫାଲଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ରଙ୍ଗର ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଦେବଦେବୀ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମିଳନର ଏକ ମହାର୍ଘ୍ୟ ଉତ୍ସବ। ଫାଲଗୁନ ଦଶମୀ ତିଥିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଗାଁଠାରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
ବିମାନରେ ଗାଁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି ଠାକୁର
ଏହି ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିରରୁ ରାଧାକୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ବିମାନରେ ବସାଇ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ବାହାର କରାଯାଏ। ଠାକୁରମାନେ ଗାଁ ଦାଣ୍ଡରେ ଘର ଘର ବୁଲି ଭକ୍ତଙ୍କଠାରୁ 'ଦୁଆର ଭୋଗ' ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ, ସଂକୀର୍ତ୍ତନ, ଘଣ୍ଟ ଘଣ୍ଟା ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ତାଳେ ତାଳେ ଭକ୍ତମାନେ ନାଚି ଉଠନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦୁଆର ମୁହଁରେ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅବିର ଓ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରି ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି।
ମେଳଣ ପଡ଼ିଆରେ ଦେବମିଳନ
ଏହି ପର୍ବର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି 'ମେଳଣ'। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ବା ପଡ଼ିଆରେ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମରୁ ଆସିଥିବା ଠାକୁରଙ୍କ ବିମାନ ଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏହାକୁ ହିଁ ଦୋଳ ମେଳଣ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଆତସବାଜି, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ହରିବୋଲ ହୁଳହୁଳିରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ଏକତା ଓ ଭାଇଚାରାର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ଡୋଲ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଓଡ଼ିଆ ନୂତନ ପଞ୍ଜିକା ପଠନ କରାଯାଏ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପିତ କରାଯାଏ।