ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଲାଗିରହିଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ଇରାନ ଏବଂ ଆମେରିକା ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଏହି ବିବାଦର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ପାଲଟିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜଳପଥ ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ (Strait of Hormuz) କୁ ପୁଣିଥରେ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ଇରାନ କିଛି ନୂଆ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଛି। ଇରାନ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛି ଯେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେରିକା ତାର ଆଚରଣରେ "ସୁଧାର" ନଆଣିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଖୋଲାଯିବ ନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଜଳପଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଇରାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଛି ଏବଂ ଏହାକୁ ଖୋଲିବା ଉଭୟ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଇରାନର ପ୍ରମୁଖ ଦାବି

ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ଖୋଲିବାକୁ ଇରାନ ଆମେରିକା ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ବଡ଼ ଦାବି ରଖିଛି। ଏଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ଦେଶରେ ହୋଇଥିବା କ୍ଷୟକ୍ଷତି ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତିପୂରଣ (Full Compensation) ପ୍ରଦାନ କରିବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ସହିତ ଆମେରିକା ଦ୍ୱାରା ଜବତ କରାଯାଇଥିବା ଇରାନର ଅର୍ଥକୁ ବିନା ସର୍ତ୍ତରେ ମୁକ୍ତ କରିବା ଏବଂ ଇରାନ ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହଟାଇବାକୁ ଦାବି କରାଯାଇଛି। ଇରାନର ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ଉପରୁ ଆମେରିକାର ନୌସେନା ନାକାବନ୍ଦୀ ହଟାଇବା ସହ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆମେରିକୀୟ ସେନା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇରାନ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଛି।

ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ଓମାନ ସହ ଚୁକ୍ତି

ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତୈଳ ବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ ୨୦ ପ୍ରତିଶତ ତୈଳ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଓମାନ ଏବଂ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଇରାନର ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରୀ ସୟଦ ଆବ୍ବାସ ଆରାଘଚି (Seyyed Abbas Araghchi) କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଜଳମାର୍ଗ ଦେଇ ନେଭିଗେସନ୍ ପାଇଁ ଓମାନ ସହ ଏକ ଚୁକ୍ତି ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ତେବେ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେରିକା ସହ କୌଣସି ସିଧାସଳଖ ଆଲୋଚନା ଚାଲିନାହିଁ। ମଧ୍ୟସ୍ଥିମାନେ ଆଲୋଚନା ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆମେରିକା ନିଜର ଭୁଲ ନସୁଧାରିବା ଯାଏଁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

ଆମେରିକାର ଆଭିମୁଖ୍ୟ

ଇରାନର ଏହି ନୂତନ ଦାବି ଉପରେ ଆମେରିକା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇନାହିଁ। ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ଖୋଲିବା ନେଇ ଇରାନ କୌଣସି ବୁଝାମଣା କରିବାକୁ ଆମେରିକା ଅପେକ୍ଷା କରିଛି, ଯାହା ପରେ ଇରାନ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ଉପରୁ ନୌସେନା ନାକାବନ୍ଦୀ ହଟାଇବା ଉପରେ ବିଚାର କରାଯାଇପାରେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ନାକାବନ୍ଦୀ କାରଣରୁ ଇରାନ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକୁ ଜାହାଜ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ସ୍ଥିତି ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ବିଶେଷକରି ତୈଳ ବଜାର ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ପାଲଟିଛି।

ଇରାନ ଏବଂ ଆମେରିକା-ଇସ୍ରାଏଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତେଜନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଶ୍ୱସ୍ତିକର ଖବର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି। ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପଥ ହର୍ମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ (Strait of Hormuz) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହୋଇନଥିବା ଇରାନର ସରକାରୀ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଦାବି କରିଛି। ଇରାନର ଇଂରାଜୀ ନ୍ୟୁଜ୍ ଚ୍ୟାନେଲ ପ୍ରେସ୍ ଟିଭି (Press TV) ପକ୍ଷରୁ ଜାରି କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଭିଡିଓରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି ଯେ, ଇରାନୀ ନୌସେନାର କଡ଼ା ସୁରକ୍ଷା ଓ ନିରୀକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ଯାତାୟାତ କରୁଛନ୍ତି।

କେବଳ 'ଶତ୍ରୁ' ଦେଶର ଜାହାଜ ଉପରେ କଟକଣା

ଇରାନର ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରୀ ଅବ୍ବାସ ଆରାଘଚି (Abbas Araghchi) ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ହର୍ମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଦ କରାଯାଇ ନାହିଁ। କେବଳ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଦେଶ (ଆମେରିକା ଓ ଇସ୍ରାଏଲ୍) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଜାହାଜ ପ୍ରବେଶ ଉପରେ ରୋକ୍ ଲଗାଯାଇଛି। ଇରାନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସହ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେଶର ଜାହାଜ ବିନା ବାଧାରେ ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଯାତାୟାତ କରିପାରିବେ ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ଇରାନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ମାସୁଦ୍ ପେଜେସକିଆନ୍ (Masoud Pezeshkian) ମଧ୍ୟ ନିଜର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ରଖିଛନ୍ତି। ଆମେରିକା ଏବଂ ଇସ୍ରାଏଲର ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ନୀତି ଯୋଗୁଁ ହିଁ ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ପଥରେ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ସେ ଦାବି କରିଛନ୍ତି।

ଆମେରିକାର ଚେତାବନୀ ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନା

ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ ୨୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଶୋଧିତ ତୈଳ (Crude Oil) ଏହି ହର୍ମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ରପ୍ତାନି ହୋଇଥାଏ। ଇରାନ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ନେବା ସହ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାହାଜ ପାଇଁ ଟୋଲ୍ ଫି' ଆଦାୟ କରୁଥିବା ଆମେରିକା ଓ ଗଲ୍ଫ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ନେଇ ଆମେରିକା ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡୋନାଲ୍ଡ ଟ୍ରମ୍ପ (Donald Trump) କଡ଼ା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଇରାନ ତୁରନ୍ତ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଖୋଲେ, ତେବେ ଇରାନର ବୃହତ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରାଯିବ ବୋଲି ଟ୍ରମ୍ପ ଚେତାବନୀ ଦେଇଛନ୍ତି।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଇରାନର ଇସଲାମିକ୍ ରିଭୋଲ୍ୟୁସନାରୀ ଗାର୍ଡ କର୍ପସ (IRGC) ନୌସେନା ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜର ପାଟ୍ରୋଲିଂ କଡ଼ାକଡ଼ି କରିଛି। ଉଭୟ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧବିରାମ ଏବଂ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ଜାରି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଏବେ ବି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ରହିଛି। ଏହି ବିବାଦ କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତୈଳ ଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ବାଣିଜ୍ୟିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଡ଼ ଧରଣର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।