ସିଜଫାୟାର୍ (ଅସ୍ତ୍ରବିରତି) ସତ୍ତ୍ୱେ ଇସ୍ରାଏଲ୍ ଏବଂ ଇରାନ୍ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣିଥରେ ଆକ୍ରମଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣିଜ୍ୟିକ ମାର୍ଗ ହୋରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ (Strait of Hormuz) କୁ ନେଇ ସାରା ବିଶ୍ୱର ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି। ନିକଟରେ ଜଣେ ଇରାନୀୟ କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ବଡ଼ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି।

ନୂଆ ସର୍ତ୍ତ ସହିତ ଖୋଲା ରହିବ ହୋରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ

ରୁଷୀୟ ଖବରକାଗଜ ‘ଇଜଭେଷ୍ଟିଆ’ (Izvestia) କୁ ଦେଇଥିବା ଏକ ସାକ୍ଷାତକାରରେ ଇରାନର ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ କାଜେମ୍ ଜଲାଲି (Kazem Jalali) କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଖୋଲା ରହିବ କିନ୍ତୁ ଏହା ଏବେ ନୂଆ ସର୍ତ୍ତ ଆଧାରରେ ପରିଚାଳିତ ହେବ। ଏହି ନୂତନ ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଇରାନ୍ ଏବଂ ଓମାନ୍ ର ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଧିକାରୀମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ସ୍ଥିର କରିବେ। ବିଶେଷ କରି, ଏହି ମାର୍ଗ ଦେଇ ଯାତାୟାତ କରୁଥିବା ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଟ୍ରାଞ୍ଜିଟ୍ ଫି’ (ଯାତାୟାତ ଶୁଳ୍କ) ଆଦାୟ କରାଯିବ ବୋଲି ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି।

ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ୟାସ୍ ଦର ଉପରେ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବ

ଆମେରିକା ଏବଂ ଇସ୍ରାଏଲର ଇରାନ୍ ବିରୋଧୀ ଯୁଦ୍ଧ କାରଣରୁ ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗ ଦେଇ ହେଉଥିବା ତୈଳ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି। ସଂଘର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ ୨୦ ପ୍ରତିଶତ (ପାଞ୍ଚ ଭାଗରୁ ଏକ ଭାଗ) ତେଲ ଏହି ହୋରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ଯାତାୟାତ କରୁଥିଲା। ସମ୍ପ୍ରତି କିଛି ତୈଳ ଟ୍ୟାଙ୍କର ଏହି ଅଞ୍ଚଳରୁ ବାହାରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଶୋଧିତ ତୈଳ ଏବଂ ତରଳ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ (LNG) ର ଯୋଗାଣରେ ବଡ଼ ବାଧା ଉପୁଜିଛି, ଯାହା ଫଳରେ ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ତୈଳ ଦର ଆକାଶଛୁଆଁ ହେବାରେ ଲାଗିଛି।

କେତେ ଟଙ୍କା ଫି’ ଆଦାୟ ହେବ?

ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ କାଜେମ୍ ଜଲାଲି ମତ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ଏହି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଇରାନ୍ ଏବଂ ଓମାନ୍ କିଛି ଜରୁରୀ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେହି ସେବାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଶୁଳ୍କ ନିଆଯିବ। ତେବେ ଏହି ଫି’ କେତେ ହେବ ଏବଂ କେଉଁ ଆଧାରରେ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବ, ସେ ନେଇ କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଇରାନ୍ ଦାବି କରିଛି ଯେ କୌଣସି ବି ସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତିରେ ଏହି ମାର୍ଗ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକରୁ ଶୁଳ୍କ ଆଦାୟ କରିବାର ଅଧିକାର ତାଙ୍କୁ ମିଳିବା ଦରକାର। ଏହି ଫି’ ଜାହାଜର ପ୍ରକାରଭେଦ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛିକ।

ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ବଜାର ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ୱସ୍ତିକର ଖବର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି। ଆମେରିକା-ଇରାନ ଯୁଦ୍ଧ (US-Iran conflict) କାରଣରୁ ଗତ କିଛି ମାସ ଧରି ବନ୍ଦ ରହିଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ (Strait of Hormuz) ଦେଇ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏକ ଏଲଏନଜି ଟ୍ୟାଙ୍କର (LNG Tanker) ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଛି। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ମାସ ଧରି ନିଖୋଜ ରହିବା ପରେ ଏହି ବିଶାଳକାୟ ଟ୍ୟାଙ୍କରଟି ହଠାତ୍ ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ (Western Coast of India) ନିକଟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି।

ଗୋପନୀୟ ଉପାୟରେ ସୀମା ପାର କଲା ଜାହାଜ

ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଟ୍ୟାଙ୍କରଟି ୟୁଏଇ (UAE) ର ପ୍ରମୁଖ କମ୍ପାନୀ ଏଡିଏନଓସି ଲଜିଷ୍ଟିକ୍ସ ଆଣ୍ଡ ସର୍ଭିସେସ୍ (ADNOC Logistics & Services) ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଛି ଏବଂ ଏହାର କ୍ଷମତା ୧,୩୬,୩୫୭ ଘନ ମିଟର (1,36,357 cubic meters) ରହିଛି। ଏହି ଜାହାଜଟିକୁ ଶେଷ ଥର ପାଇଁ ଗତ ୩୦ ମାର୍ଚ୍ଚ ରେ ଉପସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ICIS LNG Edge, ମେରାଇନ୍ ଟ୍ରାଫିକ୍ (MarineTraffic) ଏବଂ ଲଣ୍ଡନ ଷ୍ଟକ୍ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ବା ଏଲଏସଇଜି (LSEG) ର ଟ୍ରାକିଂ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ଭାରତୀୟ ଉପକୂଳ ନିକଟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇଛି। ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ଟ୍ୟାଙ୍କରଟି ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସମୟରେ ଏହାର ଟ୍ରାକିଂ ସିଗ୍ନାଲ୍ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାର ସ୍ଥିତି ଜାଣିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ସଫଳତାର ସହ ସୀମା ପାର ହେବା ପରେ ଏହା ପୁଣି ନିଜ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଅନ୍ କରିଛି।

ଯୁଦ୍ଧ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଥମ ଏଲଏନଜି ସଫଳତା

ଗତ ଫେବୃଆରୀ ମାସ ଶେଷ ଭାଗରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଆମେରିକା-ଇରାନ ସଂଘର୍ଷ ପରଠାରୁ ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଚଳାଚଳ ପ୍ରାୟତଃ ବନ୍ଦ ରହିଥିଲା। ଯଦିଓ ଇରାନ, ଭାରତ ସମେତ ନିଜର କିଛି ବନ୍ଧୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଜାହାଜକୁ ଯାତାୟାତ କରିବା ପାଇଁ ସର୍ତ୍ତମୂଳକ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲା, ତଥାପି ଶହ ଶହ ଜାହାଜ ଭୟରେ ସେଠାରେ ଅଟକି ରହିଛନ୍ତି। ଏହା ପୂର୍ବରୁ କିଛି ତୈଳ ଏବଂ ଏଲପିଜି (LPG) ଟ୍ୟାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଏଲଏନଜି (LNG) ଟ୍ୟାଙ୍କର ଯାଇପାରି ନଥିଲା। ତେଣୁ ଏହି ଯାତ୍ରା ଏକ ଐତିହାସିକ ତଥା ଆଶ୍ୱସ୍ତିକର ଘଟଣା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଛି।

ଏଲଏନଜି କ'ଣ ଏବଂ ଭାରତ ପାଇଁ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏଲଏନଜି ବା ତରଳୀକୃତ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ (Liquefied Natural Gas) ହେଉଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ଏକ ରୂପ, ଯାହାକୁ -୧୬୨°C (-162°C) ତାପମାତ୍ରାରେ ଥଣ୍ଡା କରି ତରଳ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସର ଆୟତନ ୬୦୦ ଗୁଣ କମିଯାଏ ଓ ଦୂରଦୂରାନ୍ତକୁ ଜାହାଜ ମାଧ୍ୟମରେ ସହଜରେ ପରିବହନ କରାଯାଇପାରେ। ଶକ୍ତି ଯୋଗାଣ ସହିତ ଏହା ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ସ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଏବଂ ଔଷଧ ନିର୍ମାଣରେ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସୂଚନାଯୋଗ୍ୟ ଯେ, ଭାରତ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଚତୁର୍ଥ ବୃହତ୍ତମ (4th largest) ଏଲଏନଜି କ୍ରେତା। ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦନ ସୀମିତ ଥିବାରୁ ଭାରତ ନିଜ ଆବଶ୍ୟକତାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ କରିଥାଏ। କେବଳ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ ୨୦୨୪-୨୦୨୫ ରେ ଭାରତ ପ୍ରାୟ ୨୭-୨୮ ମିଲିୟନ୍ ମେଟ୍ରିକ୍ ଟନ୍ (MMT) ଏଲଏନଜି ଆମଦାନୀ କରିଥିଲା। ଭାରତ ମୁଖ୍ୟତଃ କତାର, ସଂଯୁକ୍ତ ଆରବ ଏମିରେଟ୍ସ (UAE), ଓମାନ, ଆମେରିକା ଏବଂ ଆଙ୍ଗୋଲା ପରି ଦେଶରୁ ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ କିଣିଥାଏ। ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଖୋଲିବା ଭାରତର ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଆମେରିକା ଏବଂ ଇସ୍ରାଏଲ୍ ସହିତ ଇରାନର ଯୁଦ୍ଧ (US-Iran War) ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ପାଲଟିଛି। ଏହି ସଂଘର୍ଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବ ଅଶୋଧିତ ତୈଳ ବା କ୍ରୁଡ୍ ଅଏଲ୍ (Crude Oil) ଉପରେ ପଡୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଛି। ଯୁଦ୍ଧ କାରଣରୁ ହୋରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ (Hormuz Strait) ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶରେ ତୈଳ ଯୋଗାଣ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।

ଭାରତ ଉପରେ କ’ଣ ରହିବ ପ୍ରଭାବ?

ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଏହି ଉତ୍ତେଜନା ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ ଆଶ୍ୱସ୍ତିକର ଖବର ରହିଛି। ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାରତ ଉପରେ କୌଣସି ତତକ୍ଷଣାତ୍ ସଙ୍କଟ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ। ଯଦିଓ ହୋରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ରୁହେ, ତଥାପି ଭାରତ ନିଜର ଘରୋଇ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବ। ଏଥିପାଇଁ ସରକାର ଏକ ‘ପ୍ଲାନ୍-ବି’ (Plan-B) ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିଛନ୍ତି।

ସରକାରଙ୍କ ‘ପ୍ଲାନ୍-ବି’ କ’ଣ?

ମୋଦୀ ସରକାର ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ତୈଳ ଆମଦାନୀ ପାଇଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ କ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ବିବିଧିକରଣ (Diversification) କରିଛନ୍ତି। ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଆଜି ଭୂ-ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତେଜନା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛି। ଋଷିଆ, ଆମେରିକା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶରୁ ତୈଳ ଆମଦାନୀ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟର ସଙ୍କଟ ଭାରତକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି।

ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣର ରିଜର୍ଭ ଷ୍ଟକ୍

ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତ ପାଖରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ୱଳ୍ପମିଆଦି ବାଧାବିଘ୍ନର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବଫର୍ ଷ୍ଟକ୍ ମହଜୁଦ୍ ଅଛି।

- ଏଲପିଜି (LPG) ଓ ଏଲଏନଜି (LNG): ପ୍ରାୟ ୧୫ ଦିନର ଚାହିଦା ପୂରଣ ପାଇଁ ଷ୍ଟକ୍ ରହିଛି।

- ଅଶୋଧିତ ତୈଳ (Crude Oil): ଯୋଗାଣ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୪୫ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବା ଭଳି ରିଜର୍ଭ ଭାରତ ପାଖରେ ରହିଛି।

ହୋରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତୈଳ ପରିବହନ ମାର୍ଗ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ବନ୍ଦ ହେଲେ ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ଦରଦାମ୍ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏହି ସଙ୍କଟକୁ ମୁକାବିଲା କରିବାରେ ସହାୟକ ହେବ।