ଓଡ଼ିଶାର କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ 'ଦୋଳ ଯାତ୍ରା' ବା 'ଦୋଳ ମେଳଣ'ର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଫାଲଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ରଙ୍ଗର ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଦେବଦେବୀ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମିଳନର ଏକ ମହାର୍ଘ୍ୟ ଉତ୍ସବ। ଫାଲଗୁନ ଦଶମୀ ତିଥିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଗାଁଠାରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

ବିମାନରେ ଗାଁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି ଠାକୁର

ଏହି ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିରରୁ ରାଧାକୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ବିମାନରେ ବସାଇ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ବାହାର କରାଯାଏ। ଠାକୁରମାନେ ଗାଁ ଦାଣ୍ଡରେ ଘର ଘର ବୁଲି ଭକ୍ତଙ୍କଠାରୁ 'ଦୁଆର ଭୋଗ' ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ, ସଂକୀର୍ତ୍ତନ, ଘଣ୍ଟ ଘଣ୍ଟା ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ତାଳେ ତାଳେ ଭକ୍ତମାନେ ନାଚି ଉଠନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦୁଆର ମୁହଁରେ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅବିର ଓ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରି ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି।

ମେଳଣ ପଡ଼ିଆରେ ଦେବମିଳନ

ଏହି ପର୍ବର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି 'ମେଳଣ'। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ବା ପଡ଼ିଆରେ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମରୁ ଆସିଥିବା ଠାକୁରଙ୍କ ବିମାନ ଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏହାକୁ ହିଁ ଦୋଳ ମେଳଣ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଆତସବାଜି, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ହରିବୋଲ ହୁଳହୁଳିରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ଏକତା ଓ ଭାଇଚାରାର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ଡୋଲ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଓଡ଼ିଆ ନୂତନ ପଞ୍ଜିକା ପଠନ କରାଯାଏ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପିତ କରାଯାଏ।

ଓଡ଼ିଶାର କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଫାଲଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ଏହି ପବିତ୍ର ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ରଙ୍ଗର ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସମାଗମ। ଏହି ଦିନକୁ ବସନ୍ତ ଋତୁର ସ୍ୱାଗତ ପର୍ବ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ତେବେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରିବା ପଛରେ ଅନେକ ପୌରାଣିକ ଓ ଐତିହାସିକ କାରଣ ରହିଛି।

ପୌରାଣିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମୁଖ୍ୟତଃ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ରାଧାରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଲୀଳା ସହ ଜଡ଼ିତ। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ, ଏହି ଦିନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ ଅବିର ଓ ରଙ୍ଗ ଖେଳି ବସନ୍ତ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଦିନ ରାଧା-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ବିମାନରେ ବସାଇ ଦୋଳ ଖେଳାଯାଏ। ଏହା ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନିବିଡ଼ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି

ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଏକ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହ ରତ୍ନସିଂହାସନ ଉପରେ 'ରାଜରାଜେଶ୍ୱର ବେଶ' ବା ସୁନାବେଶରେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କର ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମାଗମ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦିନ ପରଠାରୁ ଓଡ଼ିଆ ପଞ୍ଜିକାର ନୂତନ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଗଣନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଦୋଳ ମେଳଣ ଓ ସାମାଜିକ ଏକତା

ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁ ଗହଳିରେ ଦୋଳ ଯାତ୍ରା ପ୍ରାୟ ୫ ରୁ ୭ ଦିନ ଧରି ଚାଲେ। ଠାକୁରମାନେ ବିମାନରେ ବସି ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମର ଠାକୁରମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ମେଳଣ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରମ୍ପରା ସମାଜରେ ଭାଇଚାରା ଓ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ପୂଜା ନୁହେଁ, ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜନଜୀବନର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ।