ମହାଭାରତ କେବଳ ଏକ ମହାଯୁଦ୍ଧ ନଥିଲା, ବରଂ ଏହା ଧର୍ମ ଏବଂ ଅଧର୍ମ, ନୀତି ଏବଂ ରାଜନୀତିର ଏକ ଜଟିଳ ଗାଥା ଅଟେ। ଏହି ମହାକାବ୍ୟରେ ଅନେକ ଏପରି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଛଳନା ଏବଂ ଧୋକା ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଲଢ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ କେହି କେହି "ଧୋକା" କହୁଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ "ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ରଣନୀତି" ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ମହାଭାରତର ୫ଟି ପ୍ରମୁଖ ଧୋକା ବା ରଣନୀତି ବିଷୟରେ, ଯାହା ଉପରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥାଏ।

ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଚକ୍ରବ୍ୟୁହ

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ବୀରତ୍ୱ ଏବଂ ସାହସର ପ୍ରତୀକ ଥିଲେ। କୌରବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ରବ୍ୟୁହ ରଚନା କଲେ, ସେତେବେଳେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଏକାକୀ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧର ନିୟମ ଭାଙ୍ଗି କୌରବମାନେ ଏକାକୀ, ନିସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଆହତ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଉପରେ ମିଳିତ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣାକୁ ମହାଭାରତର ସବୁଠାରୁ କ୍ରୁର ଏବଂ ଲଜ୍ଜାଜନକ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଭଙ୍ଗ କରାଯାଇଥିଲା।

ଜୟଦ୍ରଥ ବଧ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ଭ୍ରମ

ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ଯେ ସେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ ନଚେତ୍ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। କୌରବମାନେ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଘେର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ସମୟ ପାଖେଇ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ାଇ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଯିବାରୁ କୌରବମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବି ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ଜୟଦ୍ରଥ ରଥରୁ ବାହାରକୁ ଆସିଯାଇଥିଲେ। ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏହା ଯୁଦ୍ଧର ସବୁଠାରୁ ଚତୁର ରଣନୀତି ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭ୍ରମର ଉପଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା।

ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହଙ୍କୁ ଶରାଘାତ

ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁର ବରଦାନ ପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲା। ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ଯେ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବେ ନାହିଁ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ହିଁ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ବନାଇ ଦେଇଥିଲେ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଅମ୍ବା ଥିବା ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଗରେ ଛିଡ଼ା କରାଯାଇଥିଲା। ଫଳରେ ଭୀଷ୍ମ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ନଥିଲେ। ସେହି ସୁଯୋଗରେ ଅର୍ଜୁନ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ପଛରୁ ତୀର ଚଳାଇ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଆଇ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ, କେବେ କେବେ ଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହିଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିବାର କାରଣ ପାଲଟିଯାଏ।

କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କବଚ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଛଡ଼ାଇ ନେବା

ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ତଥା ମହାନ ଦାନବୀର କର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ଦିବ୍ୟ କବଚ ଏବଂ କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଅଜେୟ କରୁଥିଲା। କର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଦେବେ ବୋଲି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦାନବୀର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କର କବଚ ଏବଂ କୁଣ୍ଡଳ ଦାନ ସ୍ୱରୂପ ମାଗି ନେଇଥିଲେ। ନିଜର ଶକ୍ତି କମିଯିବ ବୋଲି ଜାଣି ମଧ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣ ବିନା ଦ୍ୱିଧାରେ ସବୁକିଛି ଦାନ କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା କିପରି ଛଳନା ଏବଂ ରାଜନୀତିର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ।

ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମାନସିକ ଧୋକା

ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ଯୋଜନା କରାଯାଇଥିଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ-ସତ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ "ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ନିହତ ହୋଇଛି" (ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ଏକ ହାତୀ ଥିଲା)। ନିଜ ପୁତ୍ର ମରିଯାଇଛି ଶୁଣି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ଧ୍ୟାନରେ ବସିଯାଇଥିଲେ। ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କର ବଧ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣାକୁ ମହାଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମାନସିକ ଧୋକା ବୋଲି ଗଣନା କରାଯାଏ।

ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ପାକିସ୍ତାନର ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ପଦକ୍ଷେପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି। ୧୯୪୭ ମସିହାର ଦେଶ ବିଭାଜନ ପରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନର ଏକ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଲାହୋର ସ୍ଥିତ ଲାହୋର ୟୁନିଭର୍ସିଟି ଅଫ୍ ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ ସାଇନ୍ସେସ୍ (LUMS) ଏହି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରିଛି, ଯାହାକୁ ନେଇ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଏବଂ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଶ୍ ଉତ୍ସାହ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି।

 କେମିତି ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏହି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ?

ପ୍ରଥମେ ଏହା ଏକ ତିନି ମାସିଆ ‘ୱିକେଣ୍ଡ୍ ୱାର୍କସପ୍’ (ସପ୍ତାହନ୍ତ କର୍ମଶାଳା) ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତପୂର୍ବ ଆଗ୍ରହକୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ୪-କ୍ରେଡିଟ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ପରିଣତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପାଠ୍ୟକ୍ରମର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଛନ୍ତି ଡକ୍ଟର ଶାହିଦ ରସିଦ, ଯିଏକି ଫୋରମ୍ୟାନ୍ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ୍ କଲେଜର ସୋସିଓଲୋଜି ବିଭାଗର ଆସୋସିଏଟ୍ ପ୍ରଫେସର ଅଟନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ଅନଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଦେଶୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କଠାରୁ ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

ଗୀତା ଓ ମହାଭାରତ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାଯିବ

କେବଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଗୁରମାନି ସେଣ୍ଟରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଡକ୍ଟର ଅଲି ଉସମାନ କାସମି ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଏହି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଅଧୀନରେ ମହାଭାରତ ଏବଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପାଠପଢ଼ା ହେବ। ସେ ଆଶା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ଆଗାମୀ ୧୦-୧୫ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପାକିସ୍ତାନରେ ମହାଭାରତ ଏବଂ ଗୀତା ଉପରେ ଗବେଷଣା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବାହାରିବେ।

ପୁରାତନ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ସଂରକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ

ଏହି ପଦକ୍ଷେପର ଅନ୍ୟତମ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ପାକିସ୍ତାନରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ। ଡକ୍ଟର କାସମିଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଲାହୋରର ପଞ୍ଜାବ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଲାଇବ୍ରେରୀରେ ସଂସ୍କୃତର ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ୧୯୪୭ ପରଠାରୁ କୌଣସି ପାକିସ୍ତାନୀ ଗବେଷକ ଏହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି। କେବଳ ବିଦେଶୀ ଗବେଷକମାନେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ଏବେ ସ୍ଥାନୀୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଶିଖିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦର ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ହୋଇପାରିବ।