ପ୍ରତିବର୍ଷ ମେ' ୩ ତାରିଖକୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରେସ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ (World Press Freedom Day) ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହି ଦିନ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସାମ୍ବାଦିକତାର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଗଣମାଧ୍ୟମର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ ଖବର ପରିବେଷଣର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ । ଏହା ସହିତ ସତ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚନ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବାଜି ଲଗାଇଥିବା ସାମ୍ବାଦିକମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଜ୍ଞାପନ କରିବା ହେଉଛି ଏହି ଦିବସର ଅନ୍ୟତମ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ।

ଚଳିତ ବର୍ଷର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏବଂ ସମ୍ମିଳନୀ

ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଦିବସ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଚୟନ କରାଯାଏ । ୨୦୨୬ ମସିହା ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି “ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭବିଷ୍ୟତର ଗଠନ: ମାନବାଧିକାର, ବିକାଶ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରେସ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ” (Shaping a Future at Peace) । ଏହି ଅବସରରେ ମେ' ୪ ଓ ୫ ତାରିଖ ଦିନ ଜାମ୍ବିଆର ଲୁସାକା (Lusaka, Zambia) ଠାରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଏବଂ ଜାମ୍ବିଆ ସରକାରଙ୍କ ମିଳିତ ଆନୁକୂଲ୍ୟରେ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସମ୍ମିଳନୀ ଆୟୋଜିତ ହେଉଛି ।

ଇତିହାସ ଓ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ

୧୯୯୧ ମସିହାରେ ଆଫ୍ରିକୀୟ ସାମ୍ବାଦିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଐତିହାସିକ ‘ୱିଣ୍ଡହୋକ୍ ଘୋଷଣାନାମା’ (Windhoek Declaration) କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦିନଟିକୁ ବଛାଯାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ସାଧାରଣ ପରିଷଦ (UN General Assembly) ଦ୍ୱାରା ମେ' ୩ ତାରିଖକୁ 'ବିଶ୍ୱ ପ୍ରେସ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ' ଭାବରେ ପାଳନ କରିବା ନେଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ସରକାରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେସର ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଇଥାଏ ।

ବର୍ତ୍ତମାନର ଆହ୍ୱାନ ଏବଂ ସମସ୍ୟା

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟରେ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଏବଂ ସାମ୍ବାଦିକମାନେ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି । ୟୁନେସ୍କୋର ସଦ୍ୟତମ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ୨୦୧୨ ମସିହା ପରଠାରୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରେସ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ଉଦ୍‌ବେଗଜନକ ହ୍ରାସ ଘଟିଛି । ସାମ୍ବାଦିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଆକ୍ରମଣ, ସାଇବର ନିର୍ଯାତନା ଏବଂ ଆଇନଗତ କଟକଣା ମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି । ଏହାବ୍ୟତୀତ ଯୁଦ୍ଧଗ୍ରସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖବର ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ବେଳେ ବହୁ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କର ପ୍ରାଣହାନି ମଧ୍ୟ ଘଟିଛି । ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ ତଥ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ ଦିଗରେ ଏହି ଦିବସର ପାଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପଡିଛି ।

ଗଣମାଧ୍ୟମ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ସ୍ତମ୍ଭ। ଗାଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଅହରହ ପ୍ରୟାସ କରିଥାଏ। ଏହା ଯେତିକି ପ୍ରଗତିଶୀଳ, ସକାରାତ୍ମକ ହେବ ସମାଜ ସେତିକି ସୁଦୃଢ଼ ଏବଂ ଉନ୍ନତ ହେବ । ଯେଉଁ ଦେଶର ଗଣମାଧ୍ୟମ ଯେତେ ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ବାଧୀନ, ସେ ଦେଶର ଗଣତନ୍ତ୍ର ସେତେ ସମୃଦ୍ଧ।  ଗଣମାଧ୍ୟମ ଯେତେ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ସଶକ୍ତ ହେବ ଆମ ସମାଜ ସେତେ ସମୃଦ୍ଧ ହେବ। ଏହି କଥାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରି ଜାତିସଂଘର ସାଧାରଣ ପରିଷଦ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ମେ’ ୩କୁ ବିଶ୍ବ ପ୍ରେସ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତା ଦିବସ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯିବା ନେଇ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା। ଏହି ଦିନଟି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଅବଦାନକୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ।

ସୁସ୍ଥ ସମାଜ ଗଠନରେ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି ସହ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ବ କେତେ ତାହା ଅବଗତ କରାଇବା ନିମନ୍ତେ ଏହି ଦିବସ ପାଳିତ ହୋଇ ଆସୁଛି। ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ଦେବା ନିମନ୍ତେ ଏହି ଦିବସ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ସେହିପରି ମୁକ୍ତ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଆବଶ୍ୟକତା ନେଇ ଏହି ଦିବସ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରିଥାଏ। ଗଣମାଧ୍ୟମର ସ୍ବାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା ହୋଇପାରିବ ଓ ଏହା ସମାଜକୁ ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗରେ ନେବାରେ ସକ୍ଷମ ହେବ। ବିଶ୍ବସ୍ତରରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଏହି ଦିବସରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଲୋଚନାଚକ୍ର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ।